Wyślij tekst przez e-mail 
Ukryj
Pokaż wszystkie
Etyczne wyzwania edukacji estetycznej zorientowanej na doświadczenie
Streszczenie w języku polskim
Wprowadzenie: Tradycyjna edukacja estetyczna skupia się na docenianiu sztuki i kształtowaniu wyrafinowanego smaku, opierając się głównie na klasycznych teoriach estetycznych i dziełach kanonicznych. Współczesne nurty w estetyce kwestionują kantowskie założenia, poszerzając pole zainteresowań dyscypliny o codzienne, cielesne i relacyjne doświadczenia, które kształtują percepcję, świadomość etyczną i odpowiedzialność społeczną. Zmiany te powinny znaleźć swoje odbicie w edukacji estetycznej.
Cel badań: Celem artykułu jest przemyślenie etycznych wyzwań, które pojawiają się w edukacji estetycznej zorientowanej na doświadczenie, odchodzącej od tradycyjnego podejścia skoncentrowanego na sztuce. Pytanie badawcze brzmi: jakie etyczne wyzwania powstają w tym podejściu i jak można je odpowiedzialnie rozwiązać w praktyce pedagogicznej? Niniejszy artykuł stanowi wstęp do dalszych, pogłębionych analiz.
Stan wiedzy: Współczesna estetyka, inspirowana myślą Deweya, Berleanta, Saito i Shustermana, traktuje doświadczenie estetyczne jako partycypacyjne i inkluzywne, obejmujące codzienne życie oraz relacje z otoczeniem. Edukacja estetyczna oparta na tych założeniach rozwija refleksyjne myślenie, empatię i odpowiedzialność ekologiczną poprzez wielozmysłowe doświadczenia. Jednocześnie generuje nowe wyzwania etyczne, związane z kwestiami: szacunku dla indywidualnych doświadczeń, równoważenia wartości osobistych i ponadindywidualnych, unikania nadmiernie inwazyjnych interwencji oraz zapobiegania instrumentalizacji doświadczeń estetycznych. Nauczyciele działający w proponowanym nurcie muszą tworzyć otwarte, dialogiczne przestrzenie uwzględniające różnorodność perspektyw.
Podsumowanie: Edukacja estetyczna zorientowana na doświadczenie wspiera holistyczne uczenie się, docenia codzienne doświadczenia oraz rozwija świadomość etyczną i odpowiedzialność społeczną. Wymaga jednak uważnego podejścia do etycznych napięć, takich jak respektowanie autonomii ucznia czy zachowanie integralności doświadczeń estetycznych. Podkreśla nierozerwalność rozwoju estetycznego i etycznego, czyniąc edukację przestrzenią kształtowania refleksyjnych, wrażliwych i odpowiedzialnych jednostek.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
Adorno, T. W. (1984). The essay as form. New German Critique, 32, 151–171. https://doi.org/10.2307/488160
Bagnall, R. G. (2006). Ethical issues in lifelong learning and education. In J. Chapman, P. Cartwright, & E. J. Mcgilp (Eds.), Lifelong learning, participation and equity (pp. 25-45). Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/1-4020-5322-3_2
Bain, L. L. (1993). Ethical issues in teaching. Quest, 45(1), 69-77. http://dx.doi.org/10.1080/00336297.1993.10484073
Berleant, A. (1997). Living in the landscape: toward an aesthetics of environment. University Press of Kansas.
Berleant, A. (2010). Sensibility and sense: the aesthetic transformation of the human world. Imprint Academic.
Berleant, A. (2017). Estetyka polityki. In K. Kaśkiewicz, R. Michalski, & T. Siwiec (Eds.), Między etyką a estetyką. Rozważania nad problemem estetyzacji (pp. 297-316). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Berleant, A. (2021). Aesthetics and the arts of engagement. Roczniki Kulturoznawcze, 12(1), 19-29. http://doi.org/10.18290/rkult21121-2
Böhme, G. (2002). Filozofia i estetyka przyrody w dobie kryzysu środowiska naturalnego. Oficyna Wydawnicza.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Routledge and Kegan Paul.
Bourriaud, N. (2002). Relational aesthetics. Les presses du réel.
Burge, E. J. (2007). Considering ethical issues. Open Learning: The Journal of Open, Distance and e-Learning, 22(2), 107-115. https://doi.org/10.1080/02680510701306319
Carlson, A. (2001). Environmental aesthetics. Routledge.
Carlson, A. (2010). Contemporary environmental aesthetics and the requirements of environmentalism. Environmental Values, 19(3), 289-314. https://doi.org/10.3197/096327110X519844
Carpenter, B. S. (2019). What is (the matter) with art education? Studies in Art Education, 60(1), 3-6.
D’Olimpio, L. (2022). Defending aesthetic education. British Journal of Educational Studies, 70(3), 263-279. https://doi.org/10.1080/00071005.2021.1960267
D’Olimpio, L. (2024). The necessity of aesthetic education: The place of the arts on the curriculum. Bloomsbury Publishing.
Denac, O. (2014). The significance and role of aesthetic education in schooling. Creative Education, 5, 1714-1719. http://dx.doi.org/10.4236/ce.2014.519190
Dewey, J. (1934). Art as experience. Minton, Balch & Company.
Dziamski, G. (2022). Przemiany estetyki. Przegląd Kulturoznawczy, 1, 127-147. https://doi.org/10.4467/20843860PK.22.009.15754
Feng, Y., & Xu, L. (2024). Modernity criticism of aesthetic education. Discover Education, 3(124), 1-8. https://doi.org/10.1007/s44217-024-00226-3
Fenner, D. E. W. (2003). Aesthetic experience and aesthetic analysis. The Journal of Aesthetic Education, 37(1), 40-53.
Gaskill, N., & Stanley, K. (2023). Aesthetic education without guarantees: An Introduction. PMLA, 138(1), 127-136. https://doi.org/10.1632/S0030812923000044
Gee, C. B. (2004). Spirit, mind, and body: Arts education the redeemer. In E. W. Eisner, & M. D. Day (Eds.), Handbook of research and policy in art education (pp. 115-134). Routledge.
Geiger, I. (2021). Kant on aesthetic ideas, rational ideas and the subject-matter of art. The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 79, 186-199.
Hart, R. E. (1990). On personalism and education. The Personalist Forum, 6(1), 51-74.
Hurren, W. (2017). Cultivating an aesthetic sensibility and activism: everyday aesthetics and environmental education. Canadian Journal of Environmental Education, 22, 27-41.
Kopčáková, S. (2018). Aesthetics education and its position in the 21st-century democratic society. Ars Inter Culturas, 7, 249-262.
Kupfer, J. (1978). Aesthetic experience and moral education. Journal of Aesthetic Education, 12(3), 13-22.
Leddy, T. (2012). The extraordinary in the ordinary: the aesthetics of everyday life. Broadview Press.
Levine, C. (2013). Od prowokacji do demokracji, czyli o tym, dlaczego potrzebna nam sztuka. Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza.
Lisiecka, A. (2025a). Art pedagogy, or perhaps aesthetic pedagogy instead? Studia z Teorii Wychowania, 1(50), 73-88. https://doi.org/10.5604/01.3001.0055.0566
Lisiecka, A. (2025b). Włączanie estetyki codzienności do edukacji poprzez autonarrację. Biografistyka Pedagogiczna, 10(2), 481-504. https://doi.org/10.36578/BP.2025.10.22
Lorenc, I. (2007). O potrzebie estetyki nieautonomicznej. In K. Wilkoszewska (Ed.), Wizje i re-wizje. Wielka księga estetyki w Polsce (s. 79-90). Universitas.
Maliszewski, K. (2021). Bez-silna edukacja. O kształceniu kruchego. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Mandoki, K. (2016). Everyday aesthetics: prosaics, the play of culture and social identities. Routledge.
Nanay, B. (2018). The aesthetic experience of artworks and everyday scenes. The Monist, 101(1), 71-82. https://doi.org/10.1093/monist/onx037
Nanay, B. (2019). Aesthetics. A very short introduction. Oxford University Press.
Nanay, B. (2024). Aesthetic experience as interaction. Journal of the American Philosophical Association, 10(4), 715-727. https://doi.org/10.1017/apa.2023.21
Naukkarinen, O. (2021). Everyday aesthetics solving social problems. ESPES, 10(2), 151-164.
Nussbaum, M. C. (1997). Cultivating humanity: A classical defense of reform in liberal education. Harvard University Press.
Rancière, J. (2013). The politics of aesthetics. A&C Black.
Saito, Y. (1998). Appreciating nature on its own terms. Environmental Ethics, 20(2), 135-149.
Saito, Y. (2010). Everyday aesthetics. Oxford University Press.
Saito, Y. (2021). The role of aesthetics in world-making. Contemporary Aesthetics, 9.
Saito, Y. (2025). The role of aesthetic education in everyday life. https://www.philosophy-of-education.org/wp-content/uploads/2025/03/PESGB-Saito.pdf
Shusterman, R. (2012). Thinking through the body: Essays in somaesthetics. Cambridge University Press.
Smith, R. A. (2004). Aesthetic education: questions and issues. In E. W. Eisner, & M. D. Day (Eds.), Handbook of Research and Policy in Art Education (pp. 163-185). Routledge.
Świątek, A. H., Szcześniak, M., Borkowska, H., Stempień, M., Wojtkowiak, K., & Diessner, R. (2024). The unexplored territory of aesthetic needs and the development of the Aesthetic Needs Scale.
Plos One, 19(3), 1–31. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0299326
Wang, P. C., & Yu, C. Y. (2018). Aesthetic experience as an essential factor to trigger positive environmental consciousness. Sustainability, 10(4), 1098. https://doi.org/10.3390/su10041098
Wassiliwizky, E., & Menninghaus, W. (2021). Why and how should cognitive science care about aesthetics? Trends in Cognitive Sciences, 25(6), 437-449. https://doi.org/10.1016/j.tics.2021.03.008
Westerlund, H. (2003). Reconsidering aesthetic experience in praxial music education. Philosophy of Music Education Review, 11(1), 45-62.
Wojnar, I. (1995). Teoria wychowania estetycznego. Zarys problematyki. Żak.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2026.45.1.25-39
Data publikacji: 2026-03-16 10:05:09
Data złożenia artykułu: 2025-10-08 13:26:07
Statystyki
Wskaźniki
Prawa autorskie (c) 2026 Alicja Lisiecka, Anna Maria Passaseo
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.