Pojęcie OJCZYZNY w językowym obrazie świata Białorusinów: historia nominacji i dane systemowe

Alena Rudenka

Streszczenie w języku polskim


Artykuł poświęcony jest historii leksemów nazywających pojęcie ojczyzna w języku białoruskim i ich charakterystyce według różnych słowników. Historia białoruskich słów радзіма, бацькаўшчына, айчына ukazana jest na tle ukraińskich i rosyjskich odpowiedników i sięga nowożytnej semantyki. Leksemy бацькаўшчына, айчына, a później радзіма zaczęto aktywnie używać w znaczeniu ‘kraj historycznie należący do pewnego ludu i przez ten lud zamieszkały’ na początku XX wieku. Bezpośrednie nominacje pojęcia ojczyzna są rzadko używane w mowie potocznej i w tekstach folklorystycznych; nie ma ich w słownikach frazeologicznych, paremiologicznych, dialektycznych. W tradycyjnym białoruskim obrazie świata ojczyzna jest przedstawiana inaczej niż we współczesnym. Po pierwsze, jest to ‘miejsce urodzenia, mała ojczyzna, a nie ‘kraj’. Po drugie, zamiast bezpośrednich nominacji używa się synonimów край, кут, зямля, дом, хата.


Słowa kluczowe


ojczyzna, język białoruski, dane systemowe, koncept, nominacja

Pełny tekst:

PDF (Русский)

Bibliografia


Sources / Źródła

Aksamìtaǔ, Anatolʹ. (2000). Prykazkì ì prymaǔkì: tlumačalʹny sloǔnìk belaruskìh prykazak ì prymavak. Mìnsk: Belaruskaâ navuka. [Аксамітаў, Анатоль. (2000). Прыказкі і прымаўкі: тлумачальны слоўнік беларускіх прыказак і прымавак. Мінск: Беларуская навука].

Ânkoǔski, Fëdar. (2004). Belaruskìâ prykazkì, prymaǔkì, frazealagìzmy. Mìnsk: AN BSSR. [Янкоўскi, Фёдар. (2004). Беларускія прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы. Мінск: АН БССР].

Bardovìč, Anatolʹ; Krutalevìč, Mìhaìl; Lukašanec, Alâksandr. (2000). Slovaǔtvaralʹny sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: Belaruskaâ navuka. [Бардовіч, Анатоль; Круталевіч, Міхаіл; Лукашанец, Аляксандр. (2000). Словаўтваральны слоўнік беларускай мовы. Мінск: Беларуская навука].

Belaruskiâ narodnyâ prykazki i prymaǔki. (1957). Mìhaìl Sudnik (red.). Mìnsk: AN BSSR. [Беларускiя народныя прыказкi i прымаўкi. (1957). Міхаіл Суднiк (рэд.). Мінск: АН БССР].

Citova, Ala. (1981). Asacyâtyǔny sloǔnik belaruskaj movy. Mìnsk: BGU. [Цiтова, Ала. (1981). Асацыятыўны слоўнiк беларускай мовы. Мінск: БГУ].

ČSBM. Gutarkovaâ mova: Mažèjka, Nìna; Suprun, Adam. (1989). Častotny sloǔnik belaruskaj movy. Gutarkovaâ mova. Minsk: Universitèckae. [ЧСБМ. Гутарковая мова: Мажэйка, Ніна; Супрун, Адам. (1989). Частотны слоўнiк беларускай мовы. Гутарковая мова. Мiнск: Унiверсiтэцкае].

ČSBM. Mastackaâ proza: Mažèjka, Nìna; Suprun, Adam. (1976). Častotny sloǔnik belaruskaj movy. Mastackaâ proza. Minsk: Vydavectva BDU. [ЧСБМ. Мастацкая проза: Мажэйка, Ніна; Супрун, Адам. (1976). Частотны слоўнiк беларускай мовы. Мастацкая проза. Мiнск: Выдавецтва БДУ].

ČSBM. Paèzìâ: Mažèjka, Nìna; Suprun, Adam. (1992). Častotny sloǔnik belaruskaj movy. Paèziâ. Minsk: Universitèckae. [ЧСБМ. Паэзія: Мажэйка, Ніна; Супрун, Адам. (1992). Частотны слоўнiк беларускай мовы. Паэзiя. Мiнск: Унiверсiтэцкае].

ČSBM. Publìcystyka: Mažèjka, Nìna; Suprun, Adam. (1979). Častotny sloǔnik belaruskaj movy. Publicystyka. Minsk: Vydavectva BDU. [ЧСБМ. Публіцыстыка: Мажэйка, Ніна; Супрун, Адам. (1979). Частотны слоўнiк беларускай мовы. Публiцыстыка. Мiнск: Выдавецтва БДУ].

ČSBM. Vusnaâ narodnaâ tvorčascʹ: Mažèjka, Nìna; Suprun, Adam. (1982). Častotny sloǔnik belaruskaj movy. Vusnaâ narodnaâ tvorčascʹ. Minsk: Vydavectva BDU. [ЧСБМ. Вусная народная творчасць: Мажэйка, Ніна; Супрун, Адам. (1982). Частотны слоўнiк беларускай мовы. Вусная народная творчасць. Мiнск: Выдавецтва БДУ].

ÈSBM: Ètymalagìčny sloǔnìk belaruskaj movy. Vìktar Martynaǔ, Genadzʹ Cyhun (rèd.). (1978, 2006). T. 1 – 1978, T. 11 – 2006. Mìnsk: Belaruskaâ navuka. [ЭСБМ: Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Віктар Мартынаў, Генадзь Цыхун (рэд.). (1978, 2006). Т. 1 – 1978, Т. 11 – 2006. Мінск: Беларуская навука].

Fâdosik, Anatolʹ. (2002). Antalogiâ belaruskaj prykazki, prymaǔki i vysloǔâ. Mìnsk: Uradžaj. [Фядосiк, Анатоль. (2002). Анталогiя беларускай прыказкi, прымаўкi i выслоўя. Мінск: Ураджай].

Gameza, Larysa. (2008). Kompleksny leksìčny sloǔnìk belaruskaj movy (sìnonìmy, antonìmy, amonimy, paronìmy). Mìnsk: TetraSistems. [Гамеза, Ларыса. (2008). Комплексны лексічны слоўнік беларускай мовы (сінонімы, антонімы, амонiмы, паронімы). Мінск: ТетраСистемс].

GSBM: Gìstaryčny sloǔnìk belaruskaj movy. (1982–2017). Alâksandr Bulyka, Arkadzʹ Žuraǔskì, ì ìnš. (rèd.). T. 1, 22, 23, 30. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka. [ГСБМ: Гістарычны слоўнік беларускай мовы. (1982–2017). Аляксандр Булыка, Аркадзь Жураўскі, і інш. (рэд.). Т. 1, 22, 23, 30. Мінск: Навука і тэхніка].

Grynblat, Maìsej (1976). Prykazkì ì prymaǔkì. kn. 1–2. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka. [Грынблат, Маісей (1976). Прыказкі і прымаўкі, кн. 1–2. Мінск: Навука і тэхніка].

Hvalej, Âǔgen; Šarpìla, Uladzìmìr. (2004). Sloǔnìk leksìčnyh formaǔ (sìnonìmy, amonìmy, antonìmy, paronìmy, amografy, amafony). Mìnsk: Paradoks. [Хвалей, Яўген; Шарпіла, Уладзімір. (2004). Слоўнік лексічных формаў (сінонімы, амонімы, антонімы, паронімы, амографы, амафоны). Мінск: Парадокс].

Ivanova, Svâtlana; Ivanoǔ, Âǔgen. (1997). Sloǔnìk belaruskìh prykazak, prymavak ì krylatyh vyrazaǔ: lingvakrainaznaǔčy dapamožnik. Mìnsk: Belaruskì Fond Sorasa. [Iванова, Святлана; Iваноў, Яўген. (1997). Слоўнік беларускіх прыказак, прымавак і крылатых выразаў: лiнгвакраiназнаўчы дапаможнiк. Мінск: Беларускі Фонд Сораса].

Klyška, Mìhasʹ. (2005). Sloǔnik sinonimaǔ i blizkaznačnyh sloǔ. Mìnsk: Popurri. [Клышка, Міхась. (2005). Слоўнiк сiнонiмаў i блiзказначных слоў. Мінск: Попурри].

Lazoǔskì, Uladzìmìr. (1994). Sloǔnìk antonìmaǔ belaruskaj movy: kankrètnyâ vypadkì ǔžyvannâ. Mìnsk: Unìversìtèckae. [Лазоўскі, Уладзімір. (1994). Слоўнік антонімаў беларускай мовы: канкрэтныя выпадкі ўжывання. Мінск: Універсітэцкае].

Lepešaǔ, Ivan. (1993). Frazealagičny sloǔnik belaruskaj movy, t. 1–2. Mìnsk: Belaruskaâ Èncyklapedyâ. [Лепешаў, Iван. (1993). Фразеалагiчны слоўнiк беларускай мовы, т. 1–2. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя].

Lepešaǔ, Ivan; Âkalcèvič, Maryâ. (1996). Sloǔnik belaruskih prykazak. Mìnsk: Belaruskaâ Èncyklapedyâ. [Лепешаў, Iван; Якалцэвiч, Марыя. (1996). Слоўнiк беларускiх прыказак. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя].

Nasovìč, Ìvan. (1870). Slovarʹ bҍloruskago narҍčìâ. Sankt-Peterburg: Tipografìâ Imperator¬skoj Akademii Nauk. Pobrano z: https://belarus.github.io/Slouniki-Nasovic/index.html. [Насовіч, Іван. (1870). Словарь бҍлорускаго нарҍчія. Санкт-Петербург: Типографія Император-ской Академии Наук. Pobrano z: https://belarus.github.io/Slouniki-Nasovic/index.html].

SAS: Slavânskij associativnyj slovarʹ: russkij, belorusskij, bolgarskij, ukrainskij. (2004). Ufimceva, Natalʹâ (red.). Moskva: MGU. [САС: Славянский ассоциативный словарь: русский, белорусский, болгарский, украинский. (2004). Уфимцева, Наталья (ред.). Москва: МГУ].

Škraba, Iryna; Škraba, Rygor. (1987). Kryničnae slova: belaruskiâ prykazki i prymaǔki. Mìnsk: BDU. [Шкраба, Iрына; Шкраба, Рыгор. (1987). Крынiчнае слова: беларускiя прыказкi i прымаўкi. Мінск: БДУ].

Sloŭnik epitetaŭ bielaruskaj movy. (1998). Nìna Haŭroš (red.). Miensk: Vyšejšaja škola. [Слоўнік эпітэтаў беларускай мовы. (1998). Ніна Гаўрош (рэд.). Менск: Вышэйшая школа].

SRÂ: Slovarʹ russkogo âzyka XI–XVII vv. (1987, 1997). Elena Deržavina (red.). Vyp. 13, 22. Moskva: Nauka. [СРЯ: Словарь русского языка XI–XVII вв. (1987, 1997). Елена Державина (ред.). Вып. 13, 22. Москва: Наука].

SSUM: Slovnik staroukraïnsʹkoï movi XIV–XV st. (1977–1978). Dmitro Grinčišin, Lukìâ Gumecʹka, Ìvan Kernicʹkij (red.). T. 1–2. Kiïv: Naukova dumka. [ССУМ: Словник староукраїнської мови XIV–XV ст. (1977–1978). Дмитро Гринчишин, Лукія Гумецька, Іван Керницький (ред.). Т. 1–2. Київ: Наукова думка].

SMNN: Sloŭnik movy “Našaj nivy” 1906–1915. (2003). Valâncìna Liemciuhova (red.). T. 1–5. Minsk: Technalohija. [СМНН: Слоўнік мовы “Нашай нівы” 1906–1915. (2003). Валянціна Лемцюгова (рэд.). Т. 1–5. Мінск: Тэхналогія].

Švedaǔ, Sârgej. (2004). Sloǔnik sinonimaǔ belaruskaj movy. Mìnsk: Sučasnae slova. [Шведаў, Сяргей. (2004). Слоўнiк сiнонiмаў беларускай мовы. Мінск: Сучаснае слова].

TSBLM: Tlumačalʹny sloǔnik belaruskaj litaraturnaj movy. (2005). Mìnsk: BelÈn. [ТСБЛМ: Тлумачальны слоўнiк беларускай лiтаратурнай мовы. (2005). Мінск: БелЭн].

TSBM: Tlumačalʹny sloǔnik belaruskaj movy. (1977–1984). T. 1–5. Mìnsk: BelSÈ. [ТСБМ: Тлумачальны слоўнiк беларускай мовы. (1977–1984). Т. 1–5. Мінск: БелСЭ].

Studies / Opracowania

Bartmiński, Jerzy (red.). (1993). Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława. (2020). Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Proharava, Svâtlana. (1993). Moj rodny kut, âk ty mne mìly (ʽradzìma` ǔ belaruskaj move. [Прохарава, Святлана. (1993). Мой родны кут, як ты мне мілы (ʽрадзіма’ ў беларускай мове)]. W: Jerzy Bartmiński (red.). Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich (s. 141–154). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Sajewicz, Michał. (1993). Wyobrażenie „małej ojczyzny” w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, W: Jerzy Bartmiński (red.). Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich (s. 127–139). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Tołstaya, Swietłana. (1993). Ojczyzna w ludowej tradycji słowiańskiej, W: Jerzy Bartmiński (red.). Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich (s. 17–22). Lublin: Wydawnictwo UMCS.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.189-206
Data publikacji: 2026-01-30 07:46:20
Data złożenia artykułu: 2025-05-27 21:37:28


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (Русский) - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Alena Rudenka

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.