Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail Zagadka dykteryjki „Kruczanaja baba”
Streszczenie w języku polskim
Artykuł został poświęcony zagadnieniu białoruskojęzycznego dziedzictwa literackiego Adama Pługa. Ten znany literat polskojęzyczny z historycznej Litwy w swojej twórczości wykorzystywał nie tylko białoruski folklor, lecz także sam język białoruski. Ale czy pisał on również odrębne utwory w tym języku? W 1918 roku bibliofil i historyk literatury Romuald Ziemkiewicz poinformował, że był w posiadaniu białoruskiego rękopisu Adama Pługa z 1849 roku. Zawierał on cztery opowiadania z życia ludu oraz jedną legendę. Z tego rękopisu ujrzał światło dzienne jedynie jeden utwór – opublikowana w mało znanym wydaniu z czasów rewolucyjnych dykteryjka Kruczanaja baba, która przez długi czas pozostawała nieznana historykom literatury. Dopiero w latach 90. XX wieku weszła do obiegu czytelniczego, jednak do dziś nie doczekała się należnego komentarza historyczno-literackiego. Nasze badania wykazały, że białoruskojęzyczna dykteryjka Kruczanaja baba stanowi integralną część powieści Adama Pługa Spowiedź. Ustęp z życia mego przyjaciela (1849), a w istocie jest tłumaczeniem dwujęzycznej polsko-białoruskiej dykteryjki A jak pan sało krau. Kto dokonał owego tłumaczenia? Sam autor – Adam Pług? A może ktoś z otoczenia szkolnego przyjaciela pisarza, Eustachego Rdułtowskiego, w majątku Snów? Skłaniamy się jednak ku hipotezie, że był to Romuald Ziemkiewicz. Po pierwsze, publikację tę można interpretować jako przejaw jego „literackiego wsparcia” dla białoruskiego odrodzenia narodowego, po drugie zaś – historyk literatury nieraz w swojej działalności stosował podobne metody.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (Belarusian) (English)Bibliografia
Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie, Materyały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej uzbierane przez Al. Jelskiego, sygn. 1402.
Archiwum Państwowy m. st. Warszawy, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Narodzenia NMP Warszawa-Leszno, 1877. Pobrano z: https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1021&sy=1877&kt=2&plik=054-055.jpg (dostęp: 8.03.2025).
Atrahovìč, Kandrat (rèd.). (1978). Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy ǔ pâcì tamah, t. 2. Mìnsk: BSÈ. [Атраховіч, Кандрат (рэд.). (1978). Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, т. 2. Мінск: БСЭ].
Chmielowski, Piotr. (1898). Listy z Zakątka: Pierwsze utwory Adama Pługa. Biesiada Literacka: Pismo Literacko-Polityczne Ilustrowane, 23, s. 448.
Chwalewik, Edward. (1927). Zbiory polskie: Archiwa, Bibljoteki, Galerje, Muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo J. Mortkowicza.
Haǔstovìč, Mìkola. (2016). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì XVIII–XIX stagoddzâǔ, t. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2016). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі XVIII–XIX стагоддзяў, т. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Haǔstovìč, Mìkola. (2018). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì kanca XVIII–XIX stagoddzâ, t. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2018). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі канца XVIII–XIX стагоддзя, т. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Ivanova, Anna. (2007). Mikrotoponimiâ Mozyrskogo Polesʹâ. Monografiâ. 2-e izd. Mozyrʹ: UO MGPU im. I.P. Šamâkina. [Иванова, Анна. (2007). Микротопонимия Мозырского Полесья. Монография. 2-е изд. Мозырь: УО МГПУ им. И.П. Шамякина].
Karskіj, Efimіj. (1922). Bѣlorusy, t. ІІІ: Očerki slovesnosti bѣlorusskago plemeni, Kn. 3: Hudožestvennaâ literatura na narodnomʺ âzykѣ. Petrogradʺ: Rossіjskaâ Gosudarstvennaâ Akademičeskaâ Tipografіâ. [Карскій, Ефимій. (1922). Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, Кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: Россійская Государственная Академическая Типографія].
Kraszewski, Józef Ignacy. (1854). List do Redakcyi „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 268.
Lamaka, Vâčaslaǔ. (1998). Namìnacyì loǔčyh pryladaǔ u belaruskìh sloǔnìkah. U: Vocabulum et vocabularium: Sb. naučn. trudov po leksikografii (vyp. 5, c. 26–27). Grodno: GrGU. [Ламака, Вячаслаў. (1998). Намінацыі лоўчых прыладаў у беларускіх слоўніках. У: Vocabulum et vocabularium: Сб. научн. трудов по лексикографии (вып. 5, c. 26–27). Гродно: ГрГУ].
(Lesznowski, Antoni). (1854). (rec.:) Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. Wilno. Nakładem i drukiem J. Zawadzkiego. T. 3. 1854 r. Gazeta Warszawska, 262.
Lewestam, Fryderyk Henryk. (1854). (rec.:) Ruch Literacki: Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. 3 tomy. Wilno. Nakładem Józefa Zawadzkiego. Gazeta Codzienna, 266.
Lietuvos valstybes istorijos archyvas, Vilniaus Šv. Jono Krikštytojo ir Šv. Jono Apaštalo ir Evangelisto Romos katalikų bažnyčia. 1843–1846, 1667–1–45, Pobrano z: https://www.epaveldas.lt/preview?id=1667%2F1%2F6 (dostęp: 04.02.2025).
Michaluk, Dorota. (2006). „Jestem przyjacielem Białorusinów...” – raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego z lat 1922–1923. Białoruskie Zeszyty Historyczne, 25, s. 209–232.
Nasovìč, Ìvan. (1983). Sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: BSÈ ìmâ P. Broǔkì. [Насовіч, Іван. (1983). Слоўнік беларускай мовы. Мінск: БСЭ імя П. Броўкі].
Pietkiewicz Antoni. (1847). Wigilia świętego Jana: opowiadanie fantastyczne. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.
Plug, Adam. (1918). Kručanaâ baba. Apavedanne. Varta, 1, s. 20–22 [Плуг, Адам. (1918). Кручаная баба. Апаведанне. Варта, 1, с. 20–22].
Plug, Adam. (2013). Spovedzʹ. Uryvak z žyccâ majgo pryâcelâ. U: Zalataâ kalekcyâ belaruskaj lìtaratury ǔ 50 tamah, t. 5: Lìtaratura drugoj palovy ХІХ stagoddzâ (č. 2, s. 504–585). Mìnsk: Mastackaâ lìtaratura. [Плуг, Адам. (2013). Споведзь. Урывак з жыцця майго прыяцеля. У: Залатая калекцыя беларускай літаратуры ў 50 тамах, т. 5: Літаратура другой паловы ХІХ стагоддзя (ч. 2, c. 504–585). Мінск: Мастацкая літаратура].
Pług, Adam. (1849a). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, III, s. 129–172.
Pług, Adam. (1849b). Żukowy Borek. Athenaeum, III, s. 229–240.
Pług, Adam. (1849c). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, IV, s. 201–241.
Pług, Adam. (1849d). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, V, s. 85–115.
Pług, Adam. (1854a.) Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (I, s. 7–143). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1854b). Wstęp, który czytelnikowi wolno opuścić. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (II, s. 7–20). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1858). Pamiątki domowe. Warszawa: Nakładem braci Belinów, księgarzy Mińskich.
Pług, Adam. (1863a). Słówko wstępne. W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. IX). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Pług, Adam. 1863b. Piosnka rodzinna W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. 179–275). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Seržputoǔskì, Alâksandar. (1930). Prymhì ì zababony belarusaǔ-palâšukoǔ. Mensk: BAN [Сержпутоўскі, Аляксандар. (1930). Прымхі і забабоны беларусаў-паляшукоў. Менск: БАН].
Vâroǔkìn-Šèlûta Ŭladzìslaǔ. Zgurtavanʹne belaruskaj šlâhty. [Вяроўкін-Шэлюта Ўладзіслаў. Згуртаваньне беларускай шляхты]. Pobrano z: https://www.nobility.by/forum/index.php?topic=107.0 (dostęp: 10.01.2025).
Voznâk, Mihajlo. (1928). Do počatkìv novogo ukraïnʹskago pisʹmenstva. U: Mihajlo Gruševsʹkij (red.). Naukovij zbìrnik za rìk 1928 (s. 100–107). Kiïv: Deržavne vidavnictvo Ukraïni. [Возняк, Михайло. (1928). До початків нового украïньскаго письменства. У: Михайло Грушевський (ред.). Науковий збірник за рік 1928 (с. 100–107). Київ: Державне видавництво України].
W. P. (Przybylski, Wacław). (1854). Korrespondencya „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 148.
(Witte, Karol). (1850a). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 272.
(Witte, Karol). (1850b). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 273.
Zagacki, Dymitr. (2012). O dawnych właścicielach Juszkiewicz, Czernichowa, Adachowszczyzny. Pobrano z: https://polesie.org/2036/o-dawnych-wlascicielach-juszkiewicz-czernicho wa-adachowszczyzny/ (dostęp: 5.02.2025).
Zemkevìč Romualʹd. (1918). Uvaga. Varta, 1, c. 22 [Земкевіч Ромуальд. (1918). Увага. Варта, 1, c. 22].
Ziemkiewič, Romuald. (1919). Wasil Ciapiński. Biełaruskaje Žyćcio, 5.
Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie, Materyały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej uzbierane przez Al. Jelskiego, sygn. 1402.
Archiwum Państwowy m. st. Warszawy, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Narodzenia NMP Warszawa-Leszno, 1877. Pobrano z: https://metryki.genealodzy.pl/index.php?op=pg&id=1021&sy=1877&kt=2&plik=054-055.jpg (dostęp: 8.03.2025).
Atrahovìč, Kandrat (rèd.). (1978). Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy ǔ pâcì tamah, t. 2. Mìnsk: BSÈ. [Атраховіч, Кандрат (рэд.). (1978). Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, т. 2. Мінск: БСЭ].
Chmielowski, Piotr. (1898). Listy z Zakątka: Pierwsze utwory Adama Pługa. Biesiada Literacka: Pismo Literacko-Polityczne Ilustrowane, 23, s. 448.
Chwalewik, Edward. (1927). Zbiory polskie: Archiwa, Bibljoteki, Galerje, Muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo J. Mortkowicza.
Haǔstovìč, Mìkola. (2016). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì XVIII–XIX stagoddzâǔ, t. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2016). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі XVIII–XIX стагоддзяў, т. 2. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Haǔstovìč, Mìkola. (2018). Dasledavannì ì matèryâly. Lìtaratura Belarusì kanca XVIII–XIX stagoddzâ, t. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW. [Хаўстовіч, Мікола. (2018). Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі канца XVIII–XIX стагоддзя, т. 4. Warszawa: Katedra Białorutenistyki UW].
Ivanova, Anna. (2007). Mikrotoponimiâ Mozyrskogo Polesʹâ. Monografiâ. 2-e izd. Mozyrʹ: UO MGPU im. I.P. Šamâkina. [Иванова, Анна. (2007). Микротопонимия Мозырского Полесья. Монография. 2-е изд. Мозырь: УО МГПУ им. И.П. Шамякина].
Karskіj, Efimіj. (1922). Bѣlorusy, t. ІІІ: Očerki slovesnosti bѣlorusskago plemeni, Kn. 3: Hudožestvennaâ literatura na narodnomʺ âzykѣ. Petrogradʺ: Rossіjskaâ Gosudarstvennaâ Akademičeskaâ Tipografіâ. [Карскій, Ефимій. (1922). Бѣлорусы, т. ІІІ: Очерки словесности бѣлорусскаго племени, Кн. 3: Художественная литература на народномъ языкѣ. Петроградъ: Россійская Государственная Академическая Типографія].
Kraszewski, Józef Ignacy. (1854). List do Redakcyi „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 268.
Lamaka, Vâčaslaǔ. (1998). Namìnacyì loǔčyh pryladaǔ u belaruskìh sloǔnìkah. U: Vocabulum et vocabularium: Sb. naučn. trudov po leksikografii (vyp. 5, c. 26–27). Grodno: GrGU. [Ламака, Вячаслаў. (1998). Намінацыі лоўчых прыладаў у беларускіх слоўніках. У: Vocabulum et vocabularium: Сб. научн. трудов по лексикографии (вып. 5, c. 26–27). Гродно: ГрГУ].
(Lesznowski, Antoni). (1854). (rec.:) Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. Wilno. Nakładem i drukiem J. Zawadzkiego. T. 3. 1854 r. Gazeta Warszawska, 262.
Lewestam, Fryderyk Henryk. (1854). (rec.:) Ruch Literacki: Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych przez Adama Pługa. 3 tomy. Wilno. Nakładem Józefa Zawadzkiego. Gazeta Codzienna, 266.
Lietuvos valstybes istorijos archyvas, Vilniaus Šv. Jono Krikštytojo ir Šv. Jono Apaštalo ir Evangelisto Romos katalikų bažnyčia. 1843–1846, 1667–1–45, Pobrano z: https://www.epaveldas.lt/preview?id=1667%2F1%2F6 (dostęp: 04.02.2025).
Michaluk, Dorota. (2006). „Jestem przyjacielem Białorusinów...” – raporty wywiadowcze Romualda Ziemkiewicza do II Oddziału Sztabu Generalnego z lat 1922–1923. Białoruskie Zeszyty Historyczne, 25, s. 209–232.
Nasovìč, Ìvan. (1983). Sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: BSÈ ìmâ P. Broǔkì. [Насовіч, Іван. (1983). Слоўнік беларускай мовы. Мінск: БСЭ імя П. Броўкі].
Pietkiewicz Antoni. (1847). Wigilia świętego Jana: opowiadanie fantastyczne. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.
Plug, Adam. (1918). Kručanaâ baba. Apavedanne. Varta, 1, s. 20–22 [Плуг, Адам. (1918). Кручаная баба. Апаведанне. Варта, 1, с. 20–22].
Plug, Adam. (2013). Spovedzʹ. Uryvak z žyccâ majgo pryâcelâ. U: Zalataâ kalekcyâ belaruskaj lìtaratury ǔ 50 tamah, t. 5: Lìtaratura drugoj palovy ХІХ stagoddzâ (č. 2, s. 504–585). Mìnsk: Mastackaâ lìtaratura. [Плуг, Адам. (2013). Споведзь. Урывак з жыцця майго прыяцеля. У: Залатая калекцыя беларускай літаратуры ў 50 тамах, т. 5: Літаратура другой паловы ХІХ стагоддзя (ч. 2, c. 504–585). Мінск: Мастацкая літаратура].
Pług, Adam. (1849a). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, III, s. 129–172.
Pług, Adam. (1849b). Żukowy Borek. Athenaeum, III, s. 229–240.
Pług, Adam. (1849c). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, IV, s. 201–241.
Pług, Adam. (1849d). Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. Athenaeum, V, s. 85–115.
Pług, Adam. (1854a.) Spowiedź: Ustęp z życia mego przyjaciela. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (I, s. 7–143). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1854b). Wstęp, który czytelnikowi wolno opuścić. W: Pług, Adam. Zagon rodzinny: Zbiór obrazków, gawęd i fraszek rymowanych i nierymowanych (II, s. 7–20). Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pług, Adam. (1858). Pamiątki domowe. Warszawa: Nakładem braci Belinów, księgarzy Mińskich.
Pług, Adam. (1863a). Słówko wstępne. W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. IX). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Pług, Adam. 1863b. Piosnka rodzinna W: Zupełny zbiór pism Adama Pługa: serya IIga, tomów sześć (2, s. 179–275). Wilno: Nakładem i drukiem A.H. Kirkora.
Seržputoǔskì, Alâksandar. (1930). Prymhì ì zababony belarusaǔ-palâšukoǔ. Mensk: BAN [Сержпутоўскі, Аляксандар. (1930). Прымхі і забабоны беларусаў-паляшукоў. Менск: БАН].
Vâroǔkìn-Šèlûta Ŭladzìslaǔ. Zgurtavanʹne belaruskaj šlâhty. [Вяроўкін-Шэлюта Ўладзіслаў. Згуртаваньне беларускай шляхты]. Pobrano z: https://www.nobility.by/forum/index.php?topic=107.0 (dostęp: 10.01.2025).
Voznâk, Mihajlo. (1928). Do počatkìv novogo ukraïnʹskago pisʹmenstva. U: Mihajlo Gruševsʹkij (red.). Naukovij zbìrnik za rìk 1928 (s. 100–107). Kiïv: Deržavne vidavnictvo Ukraïni. [Возняк, Михайло. (1928). До початків нового украïньскаго письменства. У: Михайло Грушевський (ред.). Науковий збірник за рік 1928 (с. 100–107). Київ: Державне видавництво України].
W. P. (Przybylski, Wacław). (1854). Korrespondencya „Gazety Warszawskiej”. Gazeta Warszawska, 148.
(Witte, Karol). (1850a). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 272.
(Witte, Karol). (1850b). O ruchu literackim. Gazeta Warszawska, 273.
Zagacki, Dymitr. (2012). O dawnych właścicielach Juszkiewicz, Czernichowa, Adachowszczyzny. Pobrano z: https://polesie.org/2036/o-dawnych-wlascicielach-juszkiewicz-czernicho wa-adachowszczyzny/ (dostęp: 5.02.2025).
Zemkevìč Romualʹd. (1918). Uvaga. Varta, 1, c. 22 [Земкевіч Ромуальд. (1918). Увага. Варта, 1, c. 22].
Ziemkiewič, Romuald. (1919). Wasil Ciapiński
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.97-115
Data publikacji: 2026-01-30 07:45:56
Data złożenia artykułu: 2025-06-25 08:28:06
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Mikałaj Chaustowicz
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.