„Zielone czytanie” Lalki Bolesława Prusa w perspektywie edukacji klimatycznej

Agnieszka Trześniewska-Nowak, Dariusz Piechota

Streszczenie w języku polskim


W niniejszym artykule podjęto próbę odczytania Lalki Bolesława Prusa w kontekście edukacji klimatycznej. Uwaga autorów skupiła się na dwóch epizodach z powieści: kreacji przestrzeni sklepu jako miejsca narodzin nowoczesnego konsumpcjonizmu oraz wędrówce Wokulskiego po Powiślu zamieszkiwanym przez najuboższych członków społeczeństwa. Dominującą metodą badawczą w tekście jest „ekologia ubogich" Roba Nixona, zgodnie z którą marginalizowani mieszkańcy Powiśla są ofiarami „powolnej przemocy”, której efekty są odroczone w czasie i przestrzeni. Ta forma przemocy jest niemalże nieuchwytna, gdyż jej ofiarami są osoby ubogie, anonimowe, często też odtrącone przez społeczeństwo. Z zestawienia obu epizodów z powieści wyłania się pesymistyczny obraz polskiego społeczeństwa, w którym pogłębiają się różnice między bogatymi a biednymi. Rozwijający się przemysł napędza produkcję nowych przedmiotów, wabiących kolejnych konsumentów. Z kolei najubożsi są pozbawieni dostępu do opieki zdrowotnej, borykają się z problemem bezdomności.


Słowa kluczowe


Bolesław Prus; Lalka; edukacja klimatyczna; ekologia ubogich; powolna przemoc

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bartoszyński, Kazimierz. (1991). Powieść w świecie literackości. Szkice. Warszawa: IBL PAN.

Bobiński, Witold. (2023). Uczyć po ludzku. Literatura w świetle ekologii edukacji. Kraków: Universitas.

Brylska, Aleksandra. (2019). Życie zaczyna się na wysypisku. O niechcianych mieszkańcach miast. Przegląd Kulturoznawczy, 4(42), s. 562–576.

Budrewicz, Zofia. (2023). Etyka ekologiczna na lekcjach języka polskiego. Polonistyka. Innowacje, 17, s. 17–30.

Chutorański, Maksymilian. (2021). (Nie) tylko ludzkie wymiary egzystencji. W stronę pedagogiki nieantropocentrycznej. Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego.

Crist, Eileen. (2025). O ubóstwie naszego nazewnictwa. Przeł. P. Szaj. W: Jason W. Moore (red.), Antropocen czy kapitałocen? Natura, historia i kryzys kapitalizmu (s. 43–65). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Domańska, Ewa. (2013). Humanistyka ekologiczna. Teksty Drugie, 1/2, s. 13–32.

Drozdowski, Piotr. (2015). Osobliwości ogłoszeń prasowych. O reklamie w „Przeglądzie Tygodniowym”. W: Anna Janicka (red.), Pozytywiści warszawscy. „Przegląd Tygodniowy” 1866–1876. Seria I. Studia, rewizje, konteksty (s. 265–373). Białystok: Wydawnictwo Prymat.

Gielata, Ireneusz. (2011). Bolesław Prus na progu nowoczesności. Bielsko-Biała: Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej.

Koc, Krzysztof. (2018). Lekcje myślenia (obywatelskiego). Edukacja polonistyczna wobec współczesnego świata. Poznań: Wydawnictwo UAM.

Koziołek, Ryszard. (2015). Dobrze się myśli literaturą. Wołowiec.

Lange, Aleksandra. (2021). Im dalej w las, tym więcej drzew? Kształtowanie wrażliwości na naturę w edukacji polonistycznej w szkole podstawowej. Z Teorii i Praktyki Dydaktycznej Języka Polskiego, 30, s. 65–80.

Latoch-Zielińska, Małgorzata. (2023). Przygotowanie przyszłych polonistów do wyzwań edukacji ekologicznej. Postscriptum Polonistyczne, 1(31), s. 1–17.

Malik, Jakub A. (2005). „Lalka”. Historie z różnych światów. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Mazurkiewicz, Adam. (2015). „Mamy tedy nowy sklep…” Obraz narodzin nowoczesnego konsumpcjonizmu w „Lalce” Bolesława Prusa. Pamiętnik Literacki, 2, s. 51–70.

Moore, Jason W. (2025). Przedmowa do drugiego wydania polskiego. Demokracja i antropocen bogatych. W: Jason W. Moore (red.), Antropocen czy kapitałocen? Natura, historia i kryzys kapitalizmu (s. 9–21). Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.

Niesporek-Szamburska, Bernadeta, Przybyła, Olga. (2021). Edukacja ekologiczna / klimatyczna w podstawie programowej i w seriach podręczników szkolnych do nauczania języka polskiego (jako ojczystego). Postscriptum Polonistyczne, 2(28), s. 1–30.

Nixon, Rob. (2025). Powolna przemoc i ekologia ubogich. Gdańsk: Słowo/ obraz terytoria.

Ochwat, Magdalena. (2020a). Edukacja polonistyczna wobec kryzysu klimatycznego – rozpoznania i rekomendacje dydaktyczne. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Educatio Nova, 5, s. 185–204.

Ochwat, Magdalena. (2020b). Katastrofa klimatyczna Non-Fiction. Kultura Współczesna, 2 (109), s. 204–219.

Ochwat, Magdalena. (2020c). (Współ)myślenie w humanistyce. Literackie ekokształcenie w epoce antropocenu. Polonistyka. Innowacje, 12, s. 31–51.

Ochwat, Magdalena, Guzy, Anna. (2021). Poloniści wobec zmian klimatu. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Ochwat, Magdalena. (2025). Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Oziewicz, Marek, Szumańska, Justyna, Zając, Justyna. (2025). Edukacja jutra a kompetencja klimatyczna: co nauczyciele mogą zrobić, aby przyspieszyć transformację w kierunku cywilizacji ekologicznej? Marek Oziewicz w wywiadzie z Justyną Szumańską i Justyną Zając. W: Sabina Waleria Świtała, Justyna Zając, Justyna Szumańska, Anna Maciejewska, Dorota Michułka (red.), Zwrot ekologiczny w edukacji i kulturze. Nowa wrażliwość młodego pokolenia (s. 23–33). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Paczoska, Ewa. (2008). Lalka, czyli rozpad świata. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Prus, Bolesław. (2012). W Warszawie. Wybór z „Kronik”. T. I. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Prus, Bolesław. (2017). Pisma wszystkie. Powieści. Lalka. T. I–III. Warszawa–Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Prus, Bolesław. (2012). W Warszawie. Wybór z „Kronik”. T. II. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Sobieraj, Tomasz. (2022). W sieci natury i kultury. Bolesław Prus wobec dylematów światopoglądowych swojej epoki. Kraków: Universitas.

Stachura, Renata. (2005). Posągi, książki, lustra. Świat przedmiotów w „Lalce” Bolesława Prusa. W: Jakub A. Malik (red.), Świat „Lalki”. 15 studiów (s. 185–204). Lublin: Wydawnictwo KUL.

Szaj, Patryk. (2021). Czas, który wypadł z ram. Antropocen i ekokrytyczna lektura tekstów literackich. Forum Poetyki, 24, s. 6–25.

Tomaszewska, Grażyna B. (2019). Praktyki czytania. Ponowoczesna interpretacja a szkoła. Gdańsk–Sopot: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Tomczok, Paweł. (2018). Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Węgrzyn, Iwona. (2025). Hygeia. Progresisty marzenia o czystej wodzie – marzenia o nowoczesności. Uwagi na marginesach „Kronik tygodniowych” Bolesława Prusa, Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria, 25, s. 121–138.

Wójcik-Dudek, Małgorzata. (2020). Inne możliwości. „Uziemianie” romantycznego pejzażu. W: Beata Gala-Milczarek, Agnieszka Raszewska-Klimas (red.), Wiek XIX na lekcjach języka polskiego. Literatura – język – kultura – historia (s. 293–312). Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKR[i]BL.

Wójcik-Dudek, Małgorzata. (2025). Mykolektura, czyli czego mogą nas nauczyć grzyby. Więcej-niż-ludzkie wymiary literatury dla dzieci i młodzieży. W: Weronika Kostecka, Anna Mik, Marta Niewieczerzał, Maciej Skowera (red.), Widma przeszłości. Kultura i literatura dziecięca i młodzieżowa w perspektywie hauntologicznej (s. 115–147). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe i Edukacyjne Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich.

Zdunik, Jan. (2023). Czy empatia jest odpowiedzią na antropocen? Kilka refleksji z perspektywy psychologii lektury i dydaktyki polonistycznej. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, 11, s. 47–61.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/ff.2026.44.1.133-146
Data publikacji: 2026-10-12 14:11:20
Data złożenia artykułu: 2026-02-12 12:16:02


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Dariusz Piechota, Agnieszka Trześniewska-Nowak

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.