Starobiałoruska CNOTA na tle języka polskiego XVI–XVII wieku

Nadzeya Kakhnovich

Streszczenie w języku polskim


W artykule analizowany jest starobiałoruski koncept цнота w porównaniu z polskim cnota z XVI wieku. Celem badania jest ukazanie specyfiki rozumienia tej wartości w starobiałoruskiej tradycji kulturowej oraz określenie, w jakim stopniu jest ona tożsama z polskim pojęciem. Podstawę teoretyczną stanowią założenia Lubelskiej szkoły etnolingwistyki kognitywnej, w szczególności metoda definicji kognitywnej. Materiał badawczy obejmuje 147 kontekstów użycia leksemu цнота w starobiałoruskich tekstach z XVI–XVII wieku oraz dane historycznych słowników języka białoruskiego. Wyniki pokazują, że цнота w języku starobiałoruskim była pojmowana jako moralna jakość boskiego pochodzenia, związana z wiarą, mądrością, pokorą i dobrymi uczynkami, wymagająca wysiłku i stanowiąca przykład dla innych. Obraz tej wartości jest zasadniczo typowy dla średniowiecznej Europy i bliski znaczeniowo polskiemu leksemowi cnota w tekstach z tego samego okresu. Polski wyraz charakteryzuje się jednak znacznie wyższą frekwencją, większym stopniem konceptualizacji i zróżnicowaniem semantycznym. W przeciwieństwie do polskiego cnota, starobiałoruska цнота prawie nie realizuje znaczenia ‘kobiecej czystości seksualnej’, które prawdopodobnie utrwaliło się dopiero w późniejszym okresie.


Słowa kluczowe


język starobiałoruski, język polski, nazwy wartości, cnota

Bibliografia


Ajdačić, Dejan. (2018). „Kolekcje wartości” i ich profilowanie. W: SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej (s. 109–119). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Bartmiński, Jerzy. (1988). Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa. W: Jerzy Bartmiński (red.), Konotacja (s. 169–183). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy. (1990). Punkt widzenia, perspektywa interpretacyjna, językowy obraz świata. W: Jerzy Bartmiński (red.), Językowy obraz świata (s. 109–127). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński, Jerzy. (2006). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Buczyńska-Garewicz, Hanna. (1981). O pojęciu cnoty: czy cnota jest przeżytkiem? Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, 1 (55), s. 9–30.

Bulyka, Aljaksandr. (1980). Lèksìčnyja zapazyčannì ŭ belaruskaj move XIV–XVIII stst. Minsk: Navuka ì tèhnìka. [Булыка, Аляксандр. (1980). Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Мiнск: Навука і тэхніка.];

Bulyka, Aljaksandr. (2005). Sloŭnik inšamоŭnyh sloŭ. Aktualʹnaja lèksìka. Minsk: Belaruskaja èncyklapèdyja ìmja Petrusja Broŭki [Булыка, Аляксандр. (2005). Слоўнік іншамоўных слоў. Актуальная лексіка. Мiнск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі.], https://verbum.by/sis2005 [dostęp: 25.05.2025].

Chaustowicz, Maryla. (2024). Starobiałoruska Opowieść o Trzech Królach. Acta Albaruthenica, 24, s. 379–387 [Хаўстовіч, Марыля. (2024). Старабеларуская аповесць пра Трох Каралёў. Acta Albaruthenica, 24, c. 379–387].

EKTPXVII–XVIII. (2025). Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Pobrano z: https://korba.edu.pl (dostęp: 03.06.2025).

Gryshkova, Nina. (2014). Leksem, pojęcie, stereotyp, koncept, znaczenie, idea – propozycja regulacji terminologicznych. W: Iwona Bielińska-Gardziel, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura (red.), Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, t. 3: Problemy eksplikowania i profilowania pojęć (s. 21–49). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Grzeszczak, Monika. (2017). Honor w języku polskim. W: Petko Sotirov, Dragan Ajdačić (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 5: Honor (s. 115–148). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

HSBM 20 – Hìstaryčny sloŭnik belaruskaj movy (t. 20). (2000). Mіnsk: Belaruskaja navuka. [Гістарычны слоўнік беларускай мовы (т. 20). (2000). Мінск: Беларуская навука.].

HSBM 36 – Hìstaryčny sloŭnik belaruskaj movy (t. 36). (2014). Minsk: Belaruskaja navuka. [Гістарычны слоўнік беларускай мовы (т. 36). (2014). Мінск: Беларуская навука.].

Korus, Kazimierz. (2017). TIMÉ (godność, honor) w starożytnej kulturze greckiej. W: Petko Sotirov, Dragan Ajdačić (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 5: Honor (s. 27–50). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

LASiS – Bartmiński, Jerzy (red.). (2015–2024). Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, (T. 1: Dom, T. 2: Europa, T. 3: Praca, T. 4: Wolność, T. 5: Honor, T. 7: Demokracja). Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS; Instytut Slawistyki PAN; Fundacja Slawistyczna.

Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława. (2020). Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Nowak, Alicja. (2015). Argument „zmysłowy” w siedemnastowiecznych prawosławnych kazaniach w Rzeczypospolitej. Slavica Wratislaviensia, 156, s. 125–135.

Raszewska-Żurek, Beata. (2011). Kobieca cnota. Próba zrozumienia ewolucji znaczenia cnoty na przestrzeni wieków. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 46, s. 83–102.

Raszewska-Żurek, Beata. (2012). Leksem cnota i leksemy pokrewne w języku polskim w ciągu wieków. Język Polski, 92 (2), s. 113–125.

SEBor – Boryś, Wiesław. (2008). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

SEBr – Brückner, Aleksander. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza.

SESł – Sławski, Franciszek. (1952–1956). Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.

SPsł – Sławski, Franciszek (red.). (1976). Słownik prasłowiański, t. 2. Wrocław: Ossolineum.

SPXVI – Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 3: C–Ch. (1968). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

SStp – Słownik staropolski, t. 1 (red. S. Urbańczyk). (1953). Wrocław: Ossolineum, Wydawnictwo PAN.

SSSL – Bartmiński, Jerzy (red.). (1996). Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

TSBLM – Kapyloŭ, Ì. L. (rèd.). (2002). Tlumаčalʹny sloŭnik belaruskaj lìtaraturnaj movy. Minsk: Belaruskaja Èncyklapèdyja ìmja Petrusja Brоŭkі. [Капылоў, І. Л. (red.). (2002). Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі.], https://verbum.by/tsblm [dostęp: 25.05.2025].

TSBM – Tlumаčalʹny sloŭnik belaruskaj movy, t. 1–5, (1977–1984). Mіnsk: Belaruskaja Èncyklapèdyja ìmja Petrusja Brоŭkі. [Тлумачальны слоўнік беларускай мовы, t. 1–5, (1977–1984). Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]. Pobrano z: https://verbum.by/tsbm (dostęp: 25.05.2025).




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.227-245
Data publikacji: 2026-01-30 07:46:31
Data złożenia artykułu: 2025-06-05 09:22:51


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (Belarusian) (English) - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.